Ghi nhận loài gà lôi hông tía tại Rừng phòng hộ Sông Hinh, tỉnh Đắk Lắk

Trong quá trình giám sát đa dạng sinh học bằng hệ thống bẫy ảnh tại Rừng phòng hộ Sông Hinh, tỉnh Đắk Lắk (Phú Yên cũ), các nhà khoa học thuộc Viện Sinh thái nhiệt đới, Trung tâm Nhiệt đới Việt - Nga đã ghi nhận sự xuất hiện của gà lôi hông tía (Lophura diardi) - một loài chim quý hiếm đang được ưu tiên bảo tồn ở Việt Nam. Phát hiện này góp phần bổ sung dữ liệu về khu hệ chim và cho thấy chất lượng sinh cảnh rừng tại khu vực vẫn được duy trì tốt.

Gà lôi hông tía (Lophura diardi) là loài chim đặc hữu của vùng Đông Dương, có kích thước trung bình đến lớn. Chiều dài cơ thể dao động trong khoảng 61-81 cm, trọng lượng từ 1,0-1,5 kg. Giống như nhiều loài khác trong họ Trĩ, gà lôi hông tía thể hiện sự dị hình giới tính (sexual dimorphism) rất rõ rệt giữa cá thể đực và cái. 

Cá thể đực có bộ lông sặc sỡ và nổi bật. Đỉnh đầu có một dải mào lông tơ dài (khoảng 70-90 mm) dựng đứng, mang màu đen ánh thép lam. Phần da mặt trần, không có lông, nhăn nheo và có màu đỏ tươi rực rỡ, kéo dài từ gốc mỏ đến màng nhĩ. Bộ lông toàn thân chủ yếu mang sắc xám xanh đến xanh đen. Đặc điểm nhận dạng nổi bật nhất là phần lông ở lưng dưới và hông có màu vàng kim loại chuyển dần sang màu đỏ tía - nguồn gốc của tên gọi "hông tía". Lông bao đuôi và lông đuôi cong dài, vểnh hình lưỡi liềm với màu đen ánh xanh. Cặp chân thon dài màu đỏ tía, cá thể trưởng thành có cựa nhọn đặc trưng. 

Cá thể cái, kích thước nhỏ hơn một chút so với con đực, chiều dài đuôi ngắn hơn. Trái ngược với con đực, bộ lông con cái có màu nâu điểm xuyết các vằn đen dích dắc nhằm mục đích ngụy trang hoàn hảo vào thảm lá khô dưới tán rừng. Vùng da trần quanh mắt có màu đỏ nhưng diện tích hẹp và kém phát triển hơn so với con đực. 

Gà lôi hông tía là một loài chim trĩ đặc hữu của vùng Đông Dương, phân bố ở Thái Lan, Lào, Campuchia, Việt Nam và Myanmar. Tại Việt Nam chúng phân bố chủ yếu ở Trung Bộ và Nam Bộ. 

Môi trường sống của loài này chủ yếu ở dưới tán các khu rừng lá rộng thường xanh, rừng bán thường xanh, rừng thứ sinh và các khu vực có nhiều bụi rậm, tre nứa ở độ cao dưới 800m so với mực nước biển. Loài có chế độ ăn tạp, thức ăn bao gồm hạt, quả rụng, lá non, cùng nhiều nhóm động vật không xương sống như côn trùng và giun đất. Gà lôi hông tía có tập tính kiếm ăn ban ngày, thường đi theo cặp hoặc từng đàn nhỏ, di chuyển âm thầm dưới mặt đất và rất nhút nhát khi có tiếng động lạ.

Quần thể gà lôi hông tía đang suy giảm do mất và phân mảnh sinh cảnh, cùng với áp lực săn bắt phục vụ nhu cầu thực phẩm và nuôi làm cảnh. 

Tại Việt Nam kích thước quần thể Gà lôi hông tía ngoài tự nhiên ước tính dưới 10.000 cá thể và không có tiểu quần thể nào vượt quá 1.000 cá thể. Theo Sách đỏ Việt Nam năm 2024, gà lôi hông tía được xếp vào phân hạng bảo tồn VU (Sẽ nguy cấp - Vulnerable) theo tiêu chuẩn C2a(i). Bên cạnh đó, theo quy định tại Thông tư số 27/2025/TT- BNNMT, gà lôi hông tía được liệt kê vào Danh mục thực vật rừng, động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm thuộc Nhóm IIB - nhóm các loài hạn chế khai thác, sử dụng vì mục đích thương mại. 

Trên quy mô toàn cầu, mặc dù loài này đã chứng tỏ khả năng thích nghi với sự suy thoái rừng và một mức độ săn bắn nhất định, nhưng việc mất rừng trên diện rộng kết hợp với hoạt động săn bắn quy mô công nghiệp và cường độ cao tại các địa phương hiện nay, dẫn đến tốc độ suy giảm quần thể tương đối nhanh. Trong lần cập nhật tháng 5 năm 2025, Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN) đã xếp loài này ở mức NT (Near Threatened - Sắp bị đe dọa).

Hình 1: Hình ảnh gà lôi hông tía (Lophura diardi) con đực, chụp tại VQG Nam Cát Tiên. Nguồn: Phạm Hồng Phương

Trong quá trình thực hiện đề tài khoa học "Nghiên cứu, giám sát, đánh giá quần thể rái cá vuốt bé (Aonyx cinereus) tại Rừng phòng hộ Sông Hinh, tỉnh Phú Yên", đoàn nghiên cứu của Viện Sinh thái nhiệt đới đã lắp đặt hệ thống giám sát bằng phương pháp bẫy ảnh tại nhiều tiểu khu rừng. Kết quả phân tích dữ liệu đã ghi nhận sự xuất hiện của một cá thể gà lôi hông tía đực trưởng thành (Lophura diardi), cung cấp thêm một bằng chứng quan trọng về giá trị đa dạng sinh học của khu vực.

Hình ảnh từ hệ thống bẫy ảnh cho thấy cá thể gà lôi hông tía đực trưởng thành với đầy đủ các đặc điểm hình thái đặc trưng như: vùng da mặt đỏ tươi, mào lông tơ cong vút, vệt lông hông màu đỏ tía đặc trưng óng ánh dưới ánh sáng xuyên tán rừng, cùng cặp chân đỏ có cựa đang di chuyển kiếm ăn bên suối. 

Hình 2: Hình ảnh gà lôi hông tía (Lophura diardi) con đực, trích xuất từ bẫy ảnh tại Rừng phòng hộ Sông Hinh, tỉnh Đắk Lắk.

Việc ghi nhận gà lôi hông tía tại Rừng phòng hộ Sông Hinh là một dấu hiệu tích cực, cho thấy chất lượng sinh cảnh rừng tại đây vẫn duy trì được độ che phủ và nguồn thức ăn phù hợp cho các loài chim trĩ quý hiếm. Bên cạnh đó cũng phản ánh những nỗ lực bảo vệ rừng của các lực lượng chức năng thuộc Ban Quản lý Rừng phòng hộ Sông Hinh.

Mặt khác, phát hiện này không chỉ bổ sung cơ sở dữ liệu quan trọng về đa dạng sinh học khu hệ chim của tỉnh Đắk Lắk, đồng thời nhấn mạnh sự cần thiết phải tiếp tục tăng cường công tác quản lý, bảo tồn. Trong thời gian tới, cần tiếp tục đẩy mạnh các biện pháp tuần tra, rà soát và tháo gỡ bẫy, đồng thời tuyên truyền nâng cao nhận thức của cộng đồng địa phương nhằm ngăn chặn các hành vi săn bắt trái phép, qua đó đảm bảo một môi trường sống an toàn, bền vững cho loài gà lôi hông tía và các loài động vật hoang dã khác tại khu vực.

Tin bài: Trần Hữu Côi, Đinh Thế Dũng, Ngô Quang Đức (Viện Sinh thái Nhiệt đới)